Giữa không gian kỳ vĩ của Vịnh Hạ Long, nghề biển của ngư dân làng chài Cửa Vạn không chỉ đơn giản là một phương thức mưu sinh, mà còn là sự kết tinh của kinh nghiệm, tri thức và sự gắn kết lâu đời với thiên nhiên. Qua nhiều thế hệ, người dân nơi đây đã hình thành nên một hệ thống nghề nghiệp đa dạng, linh hoạt – từ những phương thức đánh bắt truyền thống đến các mô hình kinh tế mới phù hợp với sự thay đổi của thời đại. Từ những công cụ nguyên sơ “đâm, lao, đào…” thuở sơ khai cho đến những kỹ thuật đánh bẫy, giăng lưới tinh vi, phương pháp kiếm sống của ngư dân Cửa Vạn chính là một bức tranh sống động về sự thông minh, sáng tạo và am hiểu tường tận từng tập tính của các loài sinh vật biển.
Nghệ thuật bẫy lờ: những công cụ thô sơ mà hiệu quả
Đi dọc theo chân các đảo đá khi thủy triều xuống cạn, bạn sẽ bắt gặp hình ảnh bà con Cửa Vạn đi “dặm vạng” hoặc đặt lờ. Đây là một trong những trải nghiệm làng chài nguyên bản và lâu đời nhất tại đây. Chiếc lờ truyền thống có dạng ống, đan bằng tre, nứa, hai đầu có gắn hom để cá có thể vào mà không thể ra. Khi đi đặt lờ vào buổi sáng hoặc lúc thủy triều cạn, bà con thường đặt một viên đá bên trong để lờ chìm xuống không bị sóng đánh trôi, kèm theo một ít mồi như cá hoặc tôm nhỏ để làm mồi nhử. Cái hay của chiếc lờ là sự biến hóa đa dạng; tùy vào loại hải sản muốn bắt mà người thợ sẽ đan kích thước riêng, từ những chiếc lờ mắt nhỏ để bắt tôm cá nhỏ, cho đến những chiếc lờ thưa hơn, cứng chãi để săn ghẹ, săn cá lớn.
Bên cạnh chiếc lờ, người già và phụ nữ ở làng lại có những cách thu thập sản vật nhẹ nhàng nhưng đòi hỏi sự khéo léo tuyệt đối. Họ dùng chiếc mai sắt – dụng cụ được cải tiến từ cán gỗ vát dẹt ngày xưa, cứng, sắc và bền hơn – để lần theo những vết bò của sá sùng trên cát. Đối với các loài nhuyễn thể ẩn dưới các bãi sú nhiều bùn, ngư dân cầm chiếc xỉa nhỏ, chọc nhẹ xuống lớp bùn sâu khi nước triều rút. Chợt nghe tiếng “kịch” chạm vào vỏ là họ khéo léo khoanh vùng rồi dùng tay móc lên. Riêng với con hà chuyên ôm chặt chân các đảo đá, dân chài chỉ cần mang theo một chiếc đục nhỏ là có thể dễ dàng tách lớp vỏ đá vôi để lấy phần thịt béo ngậy bên trong.
Chắn đăng, chặn đọn – Trận địa đánh bắt theo con nước
Khi màn đêm buông xuống trên Vịnh Hạ Long và thủy triều bắt đầu rút ra xa, đó là lúc trận địa “chắn đăng, chặn đọn” tại các bãi sú và các vụng nước bắt đầu hoạt động. Nghề chắn đăng tương tự như việc bố trí một trận đồ trên mặt nước. Ngư dân dùng tre hoặc cây giàng ken lại thành những tấm đăng dài, cắm chặt khít khi nước xuống. Tùy thuộc vào sức nước mạnh hay yếu mà người ta dùng từ 3 đến 4 cây sào và dây neo cột cho hợp lý. Khi nước rút mạnh, cá theo dòng nước men theo đường đăng chảy vào một chiếc chuồng đặc biệt. Tại đây, có tới 3 lớp đăng xếp thành hình chữ V, ép cá tiến dần vào túi đăng ở cuối cùng và không còn đường lui.
Ở các vụng nước nhỏ hơn, người ta lại chọn nghề “đọn” để lợi dụng dòng chảy của thủy triều. Khi nước triều bắt đầu xuống, ngư dân chặn ngang lạch nước để lọc bắt cá. Nghề này không đòi hỏi phương tiện phải có công suất lớn hay cần nhiều lao động, nhưng lại yêu cầu một đôi mắt tinh tường và kinh nghiệm dày dặn của người cả đời đi biển để chọn đúng luồng cá chạy, giúp mang lại hiệu quả cao mà ít tốn sức lực.
Sức hút của những sợi cước: Từ câu tay đến ma trận câu quay
Nếu nghề đăng cần sự quy mô thì nghề câu của ngư dân làng chài Cửa Vạn lại là một nghệ thuật của sự tinh tế. Họ sáng tạo ra nhiều hình thức câu phong phú như câu tay, câu vằn, câu quay để phù hợp với từng mùa vụ, địa hình và tầng nước sinh sống của từng loài hải sản. Đơn giản nhất là câu tay với kỹ thuật làm thủ công từ dây cước nhỏ, lưỡi câu và ống tre; ngư dân chỉ cần ngồi trên mạn thuyền nan buông câu và giật dây khi cá cắn mồi. Đây là hình thức khai thác truyền thống được sử dụng hàng ngày của bà con làng chài.
Quy mô và phức tạp hơn là câu vằn và câu quay, chuyên dùng để săn những loài cá lớn và có giá trị kinh tế cao. Với câu vằn, từng dây câu mang theo hàng trăm lưỡi câu được thả xuống biển, sau khoảng một giờ đồng hồ thì ngư dân bắt đầu thu dây về. Đỉnh cao của sự hiểu biết về tập tính loài vật phải kể đến câu quay – một loại bẫy độc đáo không cần mồi. Mỗi bộ câu thường có khoảng 150 lưỡi câu sắc bén thả trôi trong nước; khi đàn cá bơi qua làm động dòng nước xung quanh, các lưỡi câu mảnh sẽ tự động găm vào thân cá, giúp ngư dân thu hoạch một cách dễ dàng.
Lưới thủ công – Đánh bắt năng suất trên các vụng biển
Để đạt được hiệu quả về số lượng, các nghề đánh lưới đóng vai trò chủ lực tại làng chài Vịnh Hạ Long từ bao đời nay. Lưới thường được đan thủ công và sử dụng các vật liệu bổ trợ như phao và chì. Bà con Cửa Vạn sở hữu rất nhiều loại lưới đặc thù cho từng địa hình và loài hải sản như lưới đối, lưới nhụ, lưới bủa, lưới tôm. Trong đó, lưới đối thuộc loại lưới nổi đánh cá tầng mặt, dài từ 300 đến 400m với phần chì được đúc rất nhỏ và nhẹ để lưới không bị chìm sâu. Khi lưới thả trôi theo chiều nước, ngư dân sẽ dùng những thanh tre hoặc gỗ gõ mạnh vào mạn thuyền tạo ra tiếng động vang động khắp vùng nước, xua đàn cá run sợ chạy loạn và lao thẳng vào mắt lưới.
Ngược lại với tiếng ồn của lưới đối, lưới mực ba màn lại là một chiếc bẫy tĩnh lặng nhưng đầy tinh ranh chuyên dùng để đánh bắt mực ống, mực nang. Lưới được đan bằng sợi nilon trắng tàng hình dưới nước, gồm 3 lớp màn lưới song song với nhau: hai màn ngoài mắt rộng và màn giữa mắt nhỏ hơn. Khi con mực lọt qua lớp lưới bên ngoài, theo bản năng tự bảo vệ, nó sẽ cố gắng lao mạnh về phía trước để thoát thân. Hành động đó vô tình đẩy nó xuyên qua lớp màn đầu tiên, đâm vào màn giữa có mắt lưới nhỏ tạo thành một chiếc túi giữ chặt, trong khi lớp màn thứ ba chắn phía sau khóa chặt đường lui, không cách nào thoát được.
Nuôi trồng và du lịch – Sức sống mới của làng nghề cổ
Khi nguồn hải sản gần bờ không còn dồi dào như trước, người dân Cửa Vạn đã có một bước chuyển mình lịch sử: dịch chuyển từ chỉ “đánh bắt” sang “nuôi trồng và làm dịch vụ”. Sử dụng hệ thống phao nổi nâng đỡ nhà bè, ngư dân đã tự thiết kế nên những ô lồng ngay dưới sàn nhà để nuôi các loại cá có giá trị thương mại cao như cá song, cá hồng, cá giò, cá vược. Thức ăn chủ yếu của cá là cá tạp băm nhỏ. Kết hợp với các lớp tập huấn kỹ thuật nuôi trồng, phòng chống dịch bệnh của cơ quan chức năng địa phương, mô hình này mang lại hiệu quả kinh tế rất cao và giúp ổn định cuộc sống của bà con. Ngoài nuôi cá lồng bè, họ còn tận dụng các đầm, vụng biển để nuôi thêm hàu, sò, tu hài…
Đặc biệt, sự phát triển của du lịch Vịnh Hạ Long đã biến những người dân chân chất thành những “sứ giả văn hóa”. Bên cạnh việc nuôi trồng, người dân Cửa Vạn còn làm thêm nhiều nghề phụ như buôn bán nhu yếu phẩm, kinh doanh dịch vụ và chèo đò đưa khách tham quan. Thay vì quanh năm bám biển đánh bắt cực nhọc, giờ đây họ thong thả chèo thuyền, hướng dẫn du khách tập đan lưới, hay cất lên những câu hát giao duyên ngọt ngào trên sóng nước, mở ra một hướng đi đầy triển vọng cho tương lai làng chài.
Những chiếc lờ tre, những ma trận câu quay hay những ô lồng nuôi cá dưới hiên nhà không đơn giản là công cụ mưu sinh. Đó là những mảnh ghép tạo nên diện mạo văn hóa độc nhất vô nhị của làng chài Cửa Vạn. Ghé thăm nơi đây, được tận mắt chiêm ngưỡng vẻ đẹp kiến trúc và trải nghiệm những nghề truyền thống biển này, bạn mới hiểu vì sao dù trải qua bao nhiêu biến động của thời gian, tình yêu và sự gắn kết của con người Cửa Vạn với biển khơi chưa bao giờ tắt.
