Có những nơi con người gặp nhau bằng con đường, bằng ánh nhìn hay những cuộc hẹn, nhưng ở làng chài Cửa Vạn, giữa Vịnh Hạ Long, sự gặp gỡ đôi khi lại bắt đầu bằng một câu hát. Không cần báo trước, không cần sắp xếp, chỉ cần một tiếng hò vang lên giữa mặt nước tĩnh mịch, thế là đủ để kéo những con thuyền lại gần nhau, mở ra một cuộc trò chuyện rất riêng của người miền biển.
Trong đời sống của ngư dân, hát giao duyên không phải là một hoạt động mang tính biểu diễn mà là một phần tự nhiên của sinh hoạt thường ngày. Khi thuyền buông neo chờ nước, khi chèo qua những vách đá hay trong những đêm trăng sáng, lời hát cất lên như một cách để con người tìm đến nhau, chia sẻ cảm xúc và xua tan sự tĩnh lặng của biển.
Tiêu biểu nhất là hát đúm – hình thức hát đối đáp duyên dáng giữa nam và nữ. Những câu hát giản dị, thường dựa trên thể thơ lục bát quen thuộc, nhưng lại chứa đựng sự tinh tế và khéo léo trong cách ứng biến. Lời ca diễn ra theo từng cung bậc: từ lời chào hỏi ban đầu, đến lúc tìm hiểu, thử tài, rồi dần dần thổ lộ tình cảm đôi lứa. Không gian diễn xướng có thể là bất cứ đâu – một góc vách đá, một cụm thuyền bè – miễn là có người cất lên tiếng hát và có người đồng điệu lắng nghe. Chính sự ngẫu hứng và tự nhiên ấy đã làm nên sức sống bền bỉ của hát đúm, nơi mỗi câu hò, điệu lý đều mang đậm dấu ấn cá nhân của người hát.
Nếu hát đúm là một cuộc đối thoại đầy duyên dáng thì hát chèo đường lại giống như một lời gọi bạn thiết tha. Giữa không gian biển trời rộng lớn, khi con người dễ cảm thấy mình nhỏ bé và đơn độc, tiếng hò cất lên mênh mang như một tín hiệu kết nối. Lời hát khi ấy không chỉ để giải trí, mà còn là cách để người dân vạn chài giãi bày tâm sự, là nhịp cầu nối những con thuyền vốn xa lạ xích lại gần nhau. Đã có những mối tình nên duyên cũng từ chính những câu hát trên sóng nước như thế – cứ nhẹ nhàng, tự nhiên và bình dị như hơi thở của biển cả.
“Trên mây sa
Dưới hòn
Anh hát câu này anh gọi nàng ra
Những lời hát của mình qua đêm
Đêm nay hát nữa mau ra hát cùng
Hát cho con gái có chồng
Con trai có vợ, mẹ cha có con….”
Đặc biệt, trong những dịp trọng đại như hỷ sự, hát giao duyên lại khoác lên mình sắc thái trang trọng hơn qua những làn điệu hát đám cưới. Những dải lụa hồng được giăng lên, tượng trưng cho từng chiếc “ngõ” thử thách trên biển; mỗi lần đối đáp thơ ca là một chướng ngại vật mà nhà trai phải dùng sự thông minh, khéo léo của mình để vượt qua thì mới mong đón được dâu hiền. Lời hát khi ấy không chỉ là màn thử tài, mà còn là chiếc nhịp cầu kết nối hai bên gia đình, kiến tạo nên bầu không khí vừa vui tươi, náo nhiệt lại vừa ý nhị, sâu sắc. Một lễ cưới giữa trùng khơi vì thế không chỉ đơn thuần là nghi lễ kết hôn, mà đã trở thành một ‘sân khấu’ nghệ thuật dân gian đậm chất riêng của cộng đồng ngư dân miền biển.
Ngày nay, trước làn sóng của nhịp sống hiện đại, những câu hát giao duyên không còn vang vọng phổ biến như xưa. Thế nhưng, trong ký ức của những người con vạn chài, đó vẫn là thanh âm thiêng liêng gắn liền với thuở thanh xuân, với những mối tình chớm nở và với một đời người gắn kết trọn vẹn với biển khơi.
Giữa không gian bao la của vịnh đảo, nơi con người đôi khi chỉ là những chấm nhỏ đơn độc giữa sóng nước mênh mông, chính tiếng hát đã kéo họ lại gần nhau hơn. Và dù bánh xe thời gian có làm phai nhạt đi phần nào, thì dư âm của những điệu hát giao duyên vẫn sẽ còn mãi – như một phần hồn cốt linh thiêng, không thể tách rời của làng chài cổ Cửa Vạn.
