Ở làng chài Cửa Vạn, giữa lòng Vịnh Hạ Long, những lễ hội và nghi lễ không diễn ra theo cách ồn ào hay phô trương như trên đất liền. Chúng xuất hiện một cách tự nhiên, len lỏi vào đời sống thường nhật, gắn liền với mỗi con thuyền, mỗi gia đình và từng chuyến ra khơi. Với ngư dân nơi đây, lễ không chỉ để cầu, mà còn để nhắc nhở, để giữ lấy sự cân bằng giữa con người và biển cả.
Trong số những nghi lễ đặc trưng, lễ “giở mũi thuyền” là một tập tục mang nhiều ý nghĩa. Đây không phải là một nghi thức cố định theo lịch, mà thường được thực hiện khi một con thuyền mới được hoàn thành hoặc chuẩn bị bước vào chuyến đi quan trọng. Trước khi chính thức sử dụng, chủ thuyền sẽ làm lễ cúng, xin phép thần linh và tổ tiên, cầu mong cho con thuyền ra khơi thuận lợi, tránh được sóng gió và mang về nhiều tôm cá. Hành động “giở mũi thuyền” – mở phần đầu thuyền hướng ra biển – như một lời khởi đầu, đánh dấu sự gắn kết giữa con người với phương tiện mưu sinh của mình.
Không cầu kỳ về hình thức, nhưng lễ này lại chứa đựng niềm tin sâu sắc. Với ngư dân, con thuyền không chỉ là vật dụng mà gần như có “linh hồn”, là nơi gắn bó với cả cuộc đời. Vì thế, việc làm lễ trước khi đưa thuyền vào sử dụng cũng chính là cách thể hiện sự trân trọng và gửi gắm kỳ vọng.
Ngoài ra, lễ “cúng ông Sông bà Bể” trước mùa mưa bão cũng là một nghi thức quan trọng. Không có ngày cố định, ngư dân tự chọn ngày đẹp, thường vào tháng 4-5 âm lịch. Họ thả đèn hoa đăng xuống mặt nước, mỗi chiếc đèn là một lời cầu mong sóng yên. Những ánh lửa nhỏ trôi dạt trên vịnh đêm, nhìn từ xa như những ngôi sao sa xuống mặt nước.
Bên cạnh đó, tục trồng cây nêu vào dịp Tết là một nét đẹp mang đậm dấu ấn văn hóa. Không có sân vườn như trên đất liền, người dân dựng cây nêu ngay trước cửa nhà bè hoặc trên mũi thuyền. Cây nêu thường được làm từ thân cây thẳng, cao, trên đó treo những vật nhỏ mang ý nghĩa tượng trưng. Với họ, đây không chỉ là dấu hiệu của năm mới, mà còn là “cột mốc” để tổ tiên nhận biết nơi con cháu sinh sống giữa biển rộng mà trở về sum họp.
Những dịp lễ khác trong năm cũng thường gắn với đời sống lao động và tín ngưỡng. Không gian tổ chức không nằm ở đình làng hay quảng trường, mà chính là mặt nước – nơi những con thuyền, nhà bè có thể ghép lại với nhau để tạo thành một “sân chung”. Ở đó, mọi người cùng nhau cúng lễ, trò chuyện và chia sẻ, giữ gìn mối liên kết cộng đồng giữa biển khơi.
Điều đáng chú ý là các nghi lễ ở Cửa Vạn không tách biệt khỏi đời sống, mà luôn gắn chặt với thực tế mưu sinh. Mỗi nghi thức đều xuất phát từ nhu cầu rất cụ thể: cầu bình an, cầu may mắn, cầu một mùa biển thuận lợi. Chính vì vậy, dù đơn giản, chúng vẫn được duy trì qua nhiều thế hệ, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của ngư dân.
Ở nơi không có ranh giới rõ ràng giữa đất và nước, giữa đời sống và thiên nhiên, những nghi lễ ấy như một cách để con người giữ lại sự ổn định cho mình. Và giữa bao biến động của biển, chính những tập tục tưởng chừng nhỏ bé ấy lại góp phần làm nên chiều sâu văn hóa rất riêng của làng chài Cửa Vạn.
