Có những nơi con người gặp nhau bằng con đường, bằng ánh nhìn hay những cuộc hẹn, nhưng ở làng chài Cửa Vạn, giữa Vịnh Hạ Long, sự gặp gỡ đôi khi lại bắt đầu bằng một câu hát. Không cần báo trước, không cần sắp xếp, chỉ cần một tiếng hò vang lên giữa mặt nước tĩnh tĩnh, thế là đủ để kéo những con thuyền lại gần nhau, mở ra một cuộc trò chuyện rất riêng của người miền biển.
Trong đời sống của ngư dân, hát giao duyên không phải là một hoạt động mang tính biểu diễn mà là một phần tự nhiên của sinh hoạt thường ngày. Khi thuyền buông neo chờ nước, khi chèo qua những vách đá hay trong những đêm trăng sáng, lời hát cửa hàng lên như một cách để con người tìm đến nhau, chia sẻ cảm xúc và xua tan sự tĩnh lặng của biển.
Tiêu biểu nhất là hát đúm – hình thức hát đối đáp giữa nam và nữ. Những câu hát giản dị, thường dựa trên thể lục bát quen thuộc, nhưng lại chứa đựng sự tinh tế trong cách ứng phó. Cuộc hát diễn ra theo từng lớp: từ lời chào ban đầu, đến tìm hiểu, thử tài, rồi dần dần lộ tình cảm. Không gian có thể là bất cứ đâu – một góc cạnh, một cụm thuyền – miễn là có người cửa hàng tiếng hát và có người lắng nghe. Chính sự ngẫu nhiên ngẫu hứng làm nên sức sống của hát đúm, nơi mỗi câu đều mang dấu ấn riêng của người hát.
Nếu hát đúm là cuộc đối thoại thì hát chèo đường lại giống như một lời gọi. Giữa không gian rộng lớn, khi con người cảm thấy mình nhỏ bé và đơn độc, tiếng “ơ hò” vang lên như một tín hiệu tìm bạn. Lời hát khi ấy không chỉ để giải trí mà còn là cách giãi bày tâm sự, là nhịp cầu nối giữa những con thuyền xa lạ. Có những mối tình cũng bắt đầu từ chính những đêm hò như thế – nhẹ nhàng nhẹ nhàng, tự nhiên như sóng nước.
“Trên mây sa
Dưới hòn
Anh hát câu này anh gọi nàng ra
Những lời hát của mình qua đêm
Đêm nay hát nữa mau ra hát cùng
Hát cho con gái có chồng
Con trai có vợ, mặt nạ có con….”
Đặc biệt, trong những dịp quan trọng như đám cưới hỏi, hát giao duyên lại mang một sắc thái trang trọng hơn qua hát đám cưới . Những dải lụa được tăng lên biểu tượng cho từng “ngõ”, mỗi lần đối đáp là một thử thách mà nhà trai phải vượt qua để đón dâu. Lời hát khi ấy không chỉ thể hiện sự khéo léo, hãy hiểu rằng còn là cách hai bên gia đình giao lưu, tạo ra nên không khí vừa vui tươi ý nhị. Một lễ cưới trên biển vì thế không chỉ là nghi lễ mà còn là một “sân khấu” văn hóa đậm chất riêng của cộng đồng ngư dân.
Ngày nay, khi nhịp sống đã có nhiều thay đổi, những hình thức hát giao duyên không còn phổ biến như trước. Thế nhưng, trong ký ức của nhiều người, đó vẫn là những âm thanh gắn liền với tuổi trẻ, với tình cảm và với một cuộc đời còn trọn vẹn với biển.
Giữa không gian bướm của vịnh, nơi con người đôi khi chỉ là những chấm nhỏ giữa sóng nước, tiếng hát đã từng giúp họ quay lại gần nhau hơn. Và dù thời gian có làm phai nhạt đi phần nào, thì dư âm của những câu hát giao duyên vẫn còn đó – như một phần hồn không thể thiếu của làng chài Cửa Vạn.
