Dưới mặt nước xanh tĩnh lặng của Vịnh Hạ Long, cuộc sống của ngư dân Cửa Vạn không chỉ được định hình bởi con nước hay mùa cá, mà còn được nâng đỡ bởi những niềm tin âm thầm nhưng bền bỉ. Ở nơi mà mỗi chuyến ra khơi đều ẩn chứa những bất trắc khôn lường, con người luôn cần một điểm tựa vô hình – có thể không nhìn thấy, nhưng luôn hiện diện. Đó chính là thế giới tín ngưỡng – tâm linh, nơi những người ngư dân gửi gắm sự bình an, hy vọng và cả những nỗi lo trước biển lớn.
Từ rất lâu, thờ cúng tổ tiên đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của mỗi gia đình. Dù là trên con thuyền chật hẹp hay trong những ngôi nhà bè lênh đênh, bàn thờ vẫn luôn được đặt ở vị trí trang trọng nhất. Không cần gia phả rõ ràng, ký ức về tổ tiên được truyền lại qua lời kể, qua từng bát hương nhỏ – mỗi bát là một sự hiện diện, một mối liên kết thiêng liêng với quá khứ. Có gia đình còn thờ di ảnh người đã khuất để lưu giữ hình ảnh thân quen, như một cách để họ vẫn tiếp tục “ở lại” và chứng kiến đời sống hiện tại.
Song hành với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là niềm tin vào các thế lực tự nhiên, đặc biệt là Thuỷ thần – hình tượng gắn liền với biển cả. Với ngư dân, biển không chỉ là nguồn sống mà còn là nơi tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Vì vậy, trước mỗi chuyến đi, họ thường làm lễ cầu an, mong biển yên để đánh bắt được nhiều cá tôm, mong cho mỗi chuyến ra khơi đều bội thu. Những ngôi miếu nhỏ nằm nép mình trong khe núi hay ven chân đảo không chỉ là nơi thờ cúng, mà còn là điểm dừng chân để con người gửi gắm niềm tin trước khi bước ra biển lớn.
Bên cạnh đó, tín ngưỡng thờ nhân thần cũng góp phần tạo nên chiều sâu văn hóa cho cộng đồng ngư dân. Những nhân vật lịch sử hay truyền thuyết – từ các tướng lĩnh nhà Trần đến những vị thần dân gian – được tôn kính như những vị thành hoàng, người bảo hộ. Theo quan niệm của ngư dân, họ không chỉ có công trong quá khứ mà còn tiếp tục dõi theo, che chở cho cuộc sống hiện tại. Vì thế, việc thắp hương vào ngày rằm, mùng một hay dịp lễ Tết không chỉ là một nghi thức mà còn là cách duy trì sự kết nối giữa con người với những giá trị tinh thần đã tồn tại từ lâu đời.
Không ồn ào hay phô trương, tín ngưỡng của ngư dân Cửa Vạn hiện diện một cách tự nhiên trong từng nhịp sống. Đó có thể là một nén hương trước khi ra khơi, một lời khấn nguyện khẽ khàng giữa sóng nước, hay đơn giản là niềm tin rằng luôn có một thế lực linh thiêng đang dõi theo và bảo vệ mình. Chính những điều bình dị nhỏ bé ấy đã góp phần tạo nên sự vững vàng cho con người giữa không gian rộng lớn của biển cả.
Nơi mà ranh giới giữa con người và thiên nhiên luôn vô cùng mong manh, tín ngưỡng không chỉ là niềm tin, mà còn là điểm tựa để con người tìm thấy sự bình yên trong tâm hồn. Và cũng từ đó, nó trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống, góp phần làm nên bản sắc riêng biệt của làng chài Cửa Vạn.
